Kolibry (Trochilidae)

Kolibry są najmniejszymi i jednymi z najszybszych ptaków

W świecie przyrody istnieją stworzenia, które zdają się przeczyć naszym wyobrażeniom o tym, czym jest ptak. Wśród nich szczególne miejsce zajmują kolibry (Trochilidae) – maleńkie, pełne energii istoty, które bardziej przypominają żywe iskry niż zwierzęta z krwi i kości. Kiedy pojawiają się przy kwiatach, trudno oprzeć się wrażeniu, że obserwujemy coś z pogranicza biologii i magii: migotliwy błysk barw, niemal nieruchomy punkt zawieszony w powietrzu, a jednocześnie nieustanny ruch skrzydeł niewidocznych dla oka.

Ich obecność zmienia zwykły ogród w scenę dynamicznego spektaklu. Koliber nie przysiada – on zatrzymuje się w locie. Nie podąża spokojnie z gałęzi na gałąź – raczej manewruje z precyzją, która bardziej kojarzy się z maszyną niż z ptakiem. To właśnie ta niezwykła zdolność zawisania, cofania się w powietrzu i błyskawicznych zwrotów sprawia, że od wieków budził zachwyt i zdumienie ludzi, którzy próbowali zrozumieć jego naturę.

Nie bez powodu kolibry nazywane są „latającymi klejnotami”. Ich pióra nie tylko mają intensywne kolory – one dosłownie igrają ze światłem, zmieniając odcień przy każdym ruchu. To efekt mikroskopijnej struktury, która odbija światło w sposób nadający im niemal metaliczny blask. W jednej chwili wydają się zielone, w następnej purpurowe lub złociste – jakby nie należały do jednego świata, lecz do wielu jednocześnie.

A jednak za tym pięknem kryje się bezwzględna fizjologia i tempo życia, które nie wybacza błędów. Koliber nie może pozwolić sobie na bezczynność – jego istnienie to nieustanna pogoń za energią, ciągłe balansowanie na granicy możliwości organizmu. To ptak, który żyje szybko, działa precyzyjnie i każdego dnia wykonuje zadania wymagające niezwykłej wydajności.

Patrząc na kolibra, łatwo ulec złudzeniu, że to jedynie delikatna ozdoba natury. W rzeczywistości mamy przed sobą jedno z najbardziej wyspecjalizowanych i zadziwiających zwierząt na Ziemi – istotę, która przekracza granice tego, co zwykle kojarzymy z ptasim światem.

Klasyfikacja

• Gromada: ptaki
• Podgromada: Neornithes
• Nadrząd: neognatyczne
• Rząd: jerzykowe
• Rodzina: kolibry

Kolibry (Trochilidae) wraz z jerzykami należą do rzędu Apodiformes lub lelkowych (Caprimulgiformes). Niektóre gatunki na czas zimy odbywają wędrówki, podczas których potrafią przelecieć nawet 8000 km. Są też jedynymi ptakami, które potrafią latać do tyłu.

Występowanie

Kolibry są najmniejszymi ptakami żyjącymi na Ziemi; ze względu na metalicznie błyszczące upierzenie często nazywane są latającymi klejnotami. Większość z 375 znanych gatunków zamieszkuje strefy zwrotnikowe i tropikalne obu Ameryk, chociaż spotyka się je także w zimniejszych strefach. Niektóre kolibry przystosowały się do suchych terenów, gdzie szatę roślinną stanowią głównie kwitnące kaktusy, a inne występują tylko na zielonych od roślinności polach i terenach uprawnych.

Zasięg występowanie kolibrów sięga od południowej części Alaski (Ameryka Północna), a kończy się na południowym skraju Ameryki Południowej na Ziemi Ognistej. Niektóre gatunki występują również na Karaibach.

Fruczak gołąbek – „polski koliber”

W Polsce, ani na terenie Europy kolibry nie występują. Można natomiast odnieść takie wrażenie, kiedy (co zdarza się stosunkowo rzadko) uda się zaobserwować dzienną ćmę, która występuje w Polsce – fruczaka gołąbka (Macroglossum stellatarum). Fruczak gołąbek ma rozpiętość skrzydeł ok. 5-7 cm, swym zachowaniem zaś przypomina kolibra, spija bowiem nektar z kielichów kwiatów używając ssawki, unosząc się przy tym w powietrzu.

Wędrówki

U wielu gatunków kolibrów obserwuje się sezonowe przemieszczanie się pomiędzy obszarami lęgowymi a terenami, gdzie warunki pokarmowe są korzystniejsze. Wbrew częstemu wyobrażeniu, nie wszystkie kolibry prowadzą osiadły tryb życia – część populacji podejmuje regularne migracje, które bywają zaskakująco długie jak na tak niewielkie ptaki.

Wędrówki te są ściśle związane z dostępnością nektaru, który stanowi podstawę ich diety. Ponieważ rośliny kwitną sezonowo i nierównomiernie w różnych regionach, kolibry muszą podążać za „falą kwitnienia”, przemieszczając się tam, gdzie mogą znaleźć wystarczające źródła energii. W praktyce oznacza to przemieszczanie się pomiędzy różnymi strefami klimatycznymi i wysokościowymi.

Podczas migracji kolibry pokonują znaczne dystanse, często wykorzystując dogodne warunki wiatrowe oraz strategiczne postoje, podczas których intensywnie żerują. Kluczowe znaczenie ma tu zdolność szybkiego gromadzenia energii w postaci tłuszczu, który stanowi paliwo niezbędne do dalszego lotu.

Wędrówki te wymagają dużej precyzji w gospodarce energetycznej. Kolibry funkcjonują na granicy bilansu energetycznego, dlatego każda przerwa w dostępie do pokarmu może mieć istotne konsekwencje. Z tego powodu ich trasy migracyjne często przebiegają przez obszary, które zapewniają regularne „stacje żywieniowe”, umożliwiające regenerację sił przed dalszą podróżą.

Wiele kolibrów na czas zimy odbywa dalekie wędrówki do cieplejszych miejsc. Podczas takich wędrówek kolibry potrafią wtedy przebyć ogromne odległości. Archilochus, na przykład przelatuje w poprzek Zatoki Meksykańskiej (800 km) bez odpoczynku.

Posiłek

Kolibry większość czasu spędzają w powietrzu w poszukiwaniu nektaru. Zanurzają długie dzioby w koronach kwiatów i zlizują nektar długim języczkiem. Przy każdym posiłku drobiny pyłku przyklejają się do ciała ptaka, dlatego kolibry odgrywają pewna rolę w zapylaniu kwiatów. Niektóre gatunki polują na drobne owady.

Lot

W powietrzu kolibry są niebywale zwinne. Potrafią nagle wstrzymać lot, zawisając w miejscu. Dzięki niespotykanej budowie skrzydeł jako jedyne z ptaków mogą latać do tyłu. Ruchy skrzydeł są tak szybkie, że prawie niewidoczne. Taki sposób latania wymaga jednak dużych ilości energii, dlatego kolibry – gdy są aktywne – nieustannie jedzą. Kolibry potrafią zjeść w ciągu doby pokarm przewyższający dwukrotnie masę ich ciała.

Letarg w nocy

W porze nocnej kolibry popadają w stan odrętwienia, podobny do letargu. W tym stanie niemal nie zużywają energii – temperatura ich ciała może obniżyć się prawie do tego samego poziomu, co otoczenie. Podczas nocy serce bije im z prędkością od 50 do 180 uderzeń na minutę, podczas gdy w czasie dziennej aktywności może osiągać nawet 1250 uderzeń.

Gniazda

Kolibry budują gniazda głównie wśród gałązek krzewów i niższych drzew. Gniazdo wygląda jak malutki pleciony koszyczek. Do jego budowy kolibry używają źdźbeł trawy, mchów oraz… pajęczych nici.

Koliberek hawański (Mellisuga helenae) – najmniejszy koliber

Koliberek hawański jest najmniejszym ptakiem występującym Ziemi.  Jego waga wynosi ok. 1,8 grama a długość ok. 5.4 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 7.5 cm Występuje na Kubie, stąd jego nazwa – hawańczyk. Inna spotykana jego nazwa to trzmielak.

Koliber ten porusza skrzydłami z prędkością ok. 80 razy na sekundę. Podczas jednego dnia potrafi odwiedzić nawet 1500 kwiatów.

Jego miniaturowe gniazdo ma jedynie 3 cm średnicy…

Gigancik, koliber wielki (Patagona gigas) – największy koliber

Występuje w Ameryce Południowej.

• Długość jego ciała wynosi ok. 21 – 23 cm
• Rozpiętość skrzydeł 21 cm
• Waga ok. 18 – 31 gramów

Jego populację szacuje się na ok. 10 000 osobników.

To jedyny koliber, którego ruchy skrzydeł są dostrzegalne dla oka ludzkiego.

Kolibry – ciekawostki. Czy wiesz, że…

• Skrzydła kolibra w chwilach szczególnej aktywności mogą trzepotać z częstotliwością 200 uderzeń na sekundę.
• Im mniejszy gatunek, tym większa częstotliwość uderzeń skrzydeł.
• Kolibry żyją do 8 lat.
• W pewnych okolicznościach niektóre kolibry latają z prędkością 115 km/godz.
• Najmniejszym z kolibrów jest ważący zaledwie 1.6 – 1.8 g koliberek hawański. Jego długość rzadko przekracza 5 cm, z czego połowa przypada na dziób i ogon.
• Największy jest koliber wielki, który osiąga około 20 cm długości.
• Jeden z gatunków, ważący zaledwie 4 gramy koliber zwyczajny, rubinobrody (Archilochus colubris) może podczas nieprzerwanej wędrówki przemierzyć 8 000 km
• Serce kolibra uderza 1 000 razy w ciągu minuty, ptak w tym czasie bierze oddech około 250 razy.
• Okres rozrodczy kolibrów połączony jest z okresami kwitnienia roślin, na których żerują poszczególne gatunki.

Polecamy:

• Ptaki
• Papugi
• Kanarek
• Ćmy
• Motyle