18 12 2014

Tarpan – wymarły dziki koń.

Autor:

|

14 grudnia 2013

|

Edytowany: 14 grudnia 2013

|

7 komentarzy

|

Kategoria: Azja / Europa / Konie / Polska / Ssaki / Wymarłe / Zwierzęta

Tarpan – wymarły dziki koń.


Tarpan (Equus ferus ferus, Equus ferus gmelini).

Nieokiełznana natura spowodowała, że w pewnym momencie ludzie widzieli w nim zagrożenie dla udomowionych koni. Choć niepozorny z wyglądu, trudne warunki środowiskowe nie były dla niego udręką. Dzisiaj żywego tarpana podziwiać można tylko na jednym zdjęciu. Postarajmy się poznać choć kilka sekretów dzikiego konia eurazjatyckich stepów i lasów.

Kwestia zdjęć.

Tarpan, o czym dowiecie się w dalszej części artykułu został uwieczniony tylko na jednym zdjęciu. Z tego też powodu postanowiliśmy, aby artykuł nie był zbyt szary, dodać zdjęcia jego współczesnych pełnych gracji krewnych… Mamy nadzieję, że piękno współczesnych koni jako ilustracja artykułu przypadnie Wam do gustu…

Ilustracja wprowadzająca równie nie przedstawia tarpanów…

Klasyfikacja.

  • Gromada: ssaki
  • Rząd: nieparzystokopytne
  • Podrząd: koniokształtne
  • Rodzina: koniowate
  • Rodzaj: Equus
  • Gatunek: tarpan

Jedyne znane zdjęcie żywego tarpana wykonane w moskiewskim zoo w roku 1894. Najprawdopodobniej jest to jednak hybryda lub zdziczały koń, a nie tarpan.

Historia populacji.

Ten dziki koń istniał od plejstocenu na obszarze Europy, od południowej Francji i Hiszpanii, po rejony na wschód od Rosji środkowej. Wiemy o nich m.in. dzięki znalezionym malowidłom naskalnym i artefaktom. Tarpan przebywał na obszarze od Europy zachodniej do Alaski; materiały archeologiczne sugerują, że te ssaki zamieszkiwały duży obszar naszego kontynentu – w holocenie przemierzały stepy Eurazji. Śladów po nim nie spotkano tylko na Islandii, Irlandii i w Skandynawii.

Koń leśny lub tarpan leśny był elementem hipotezy głoszonej przez naukowców wieku XIX, w tym przez Tadeusza Vetulaniego, który zasugerował, że zalesienie Europy po ostatniej epoce lodowcowej było wręcz stworzone dla podgatunków dzikiego konia, zwanego Equus pinus. Jednak źródła historyczne nie opisują żadnych istotnych różnic pomiędzy populacjami, dlatego większość autorów założyła, że w zachodniej Eurazji żył tylko jeden podgatunek dzikiego konia – Equus ferus ferus (tarpan).

Szkic przedstawiający młodego 5-miesięcznego źrebaka tarpana wykonany w 1841 roku.

W XIX wieku opisy tego krępego konia, żyjącego w lasach i na wyżynach powstawały w Hiszpanii, Pirenejach, Ardenach, Wielkiej Brytanii i na południowych wyżynach Szwecji. Zwierzę miało mocno zbudowaną głowę, silne, masywne ciało i długą, falistą grzywę.

Umaszczenie opisywano jako delikatnie żółtawe, brązowawe lub piaskowe, a przez nogi przebiegał brązowy pas, możliwe również, że kończyny były całkowicie czarne. Po bokach ciała były nakrapiane, niektóre miały szary kolor.

Na swoje siedliska wybierał obszary skaliste, pokazując swą inteligencję i dziki charakter.

Bagna Holandii zamieszkiwały czarne dzikie konie o dużych czaszkach, małych oczach i szczeciniastym pysku. Grzywa była szeroka i kręcona, a kopyta rozłożyste. Możliwe jednak, że znalezione ślady należą do dzika(?), a nie dzikiego konia…

Rekonstrukcja fenotypów europejskich dzikich koni.

Wygląd – wielka tajemnica.

Tradycyjnie rozróżnia się dwa podtypy tarpana: tarpana leśnego i tarpana stepowego, choć wydaje się, że dzielą je tylko nieznaczne różnice.

Ogólnie klasyfikuje się jednak tylko jeden gatunek – Equus ferus ferus/Equus gmelini.

Ostatni przedstawiciel zmarł w niewoli w 1909 roku, mierzył 140 – 145 cm wysokości w kłębie. Na głowie rosła gruba, niestercząca grzywa, ulokowana między uszami znajdującymi się wysoko na głowie. Kolor umaszczenia mienił się odcieniami szarości na ciele, nogi były ciemne, a na grzbiecie i ramionach widoczne były oznaczenia charakteryzujące pierwotne odmiany koni. Ogon był prawdopodobnie krótszy niż u koni udomowionych.

Szkic tarpana – Peter Bodderts (1784 rok)

Umaszczenie.

Na podstawie badań genetycznych zidentyfikowano, że tarpany plejstoceńskie i holoceńskie mogły być brązowo-czerwone, czarne i cętkowane. Rysunki, datowane na plejstocen, przedstawiające konie o takich rodzajach umaszczenia spotkano w jaskiniach. Choć u koni Przewalskiego lub innych współczesnych ras istnieje umaszczenie piaskowe z elementami czerni (bułany) i specyficznymi oznaczeniami, nie wiadomo na pewno, czy tarpany również mogły dysponować podobnym zabarwieniem sierści. Przyjmuje się, że przynajmniej niektóre osobniki miały umaszczenie zbliżone do koni Przewalskiego.

Grzywa.

Choć spora część znawców uważa, że tarpany nie miały sterczącej grzywy, pewna ich część sugeruje, że jednak tak było, ponieważ inne dzikie konie posiadały krótką, stojącą grzywę – opadająca uważana jest natomiast za przejaw udomowienia gatunku. Relacje historyczne nie opisują jednoznacznie tej części ciała u tarpanów, dlatego też nie można wykluczyć, że grzywa była sztywna. Jeśli tak, byłaby to forma dostosowania do regionów, w których roczne opady są duże, ponieważ śnieg i deszcz można łatwo strząsnąć z szyi i pyska, co zapobiega utracie ciepła. Podobnie sytuacja wygląda z puszystym ogonem.

Ciekawy jest jednak fakt, że niektóre zmumifikowane zwłoki syberyjskich dzikich koni miały grzywy opadające.

Ilustracja przedstawiająca tarpana w jaskini Lascaux.

Rekonstrukcje tarpana.

Wygląd tarpana zrekonstruowano na podstawie źródeł historycznych i wiedzy osteologicznej (osteologia to dział anatomii – nauka o układzie kostnym). Jedna z analiz genetycznych sugeruje, że dominującym kolorem u europejskich dzikich koni był kasztanowaty.

W mezolicie (środkowa epoka kamienia) gen odpowiedzialny za czarne umaszczenie pojawił się na Półwyspie Iberyjskim, rozprzestrzeniając się na zachód kontynentu, ale i tak był mniej powszechny od odcienia kasztanowatego. Można zatem sugerować, że jaśniejsze umaszczenie było elementem kamuflującym w zaroślach i na bardziej otwartych przestrzeniach, natomiast ciemne ubarwienie dobrze sprawdzało się w gęstych lasach. Odcienie „mączne” były charakterystyczne dla innych dzikich koniowatych, ale niewykluczone, że występowały wśród tarpanów.

Skamieliny tarpana w Muzeum Zoologicznym w Kopenhadze (Dania).

Usposobienie.

Ludzie, którzy je widzieli twierdzili, że tarpany były nieśmiałe, płochliwe, nerwowe i trudne do oswojenia. Niewielkie gabaryty zwiększały szybkość i zwinność, wiele wskazuje na to, że były odważnymi końmi, umiejącymi obronić się przed drapieżnikiem. Prawdopodobnie żyły w stadach złożonych z kilku lub kilkunastu, a nawet kilkuset osobników, którym przewodziły dominujące samce. Uważa się również, że należały do zwierząt wytrzymałych, odpornych na choroby i nieprzyjazne warunki środowiskowe, zwłaszcza niskie temperatury.

Wymieranie tarpanów.

Proces wymierania, spowodowany przez człowieka, rozpoczął się w Europie południowej, prawdopodobnie już w starożytności. Od paleolitu dzikie konie były obiektem polowań, a ich smaczne mięso stało się dla wielu kultur ważnym źródłem pożywienia. Wraz z nadejściem epoki kamienia łupanego populacja ludzi wzrastała, zatem zapotrzebowanie na mięso rosło. Rozszerzająca się cywilizacja eurazjatycka doprowadziła do sukcesywnego spadku populacji tarpana. Z czasem konie te stały się intruzami niszczącymi stogi siana i zapładniającymi udomowione klacze. Ponadto, krzyżowanie z dzikim końmi było ekonomicznie nieopłacalne dla rolników, ponieważ rodzące się z takiego związku źrebięta były trudne do ułożenia.

Piękno współczesnych koni…

Tarpany przetrwały najdłużej na południowych stepach Rosji.

W 1880 roku, kiedy większość osobników była jedynie hybrydami, dzikie konie stały się niebywałą rzadkością. W 1879 roku potwierdzono naukowo śmierć ostatniego czystej krwi tarpana. Na wolności zwierzę wyginęło między 1875, a 1890 rokiem, uważa się również, że ostatni wolny tarpan zginął przypadkiem, kiedy chciano go złapać i przetransportować.

W niewoli ostatni dziki koń padł w 1909 roku w rosyjskim ogrodzie zoologicznym.

Polskie próby ochrony tarpanów.

Na początku wieku XIX polski rząd próbował ochronić konie typu tarpan poprzez ustanowienie dla nich rezerwatu przyrody w okolicach Białowieży. Co ciekawe, w okolicach Puszczy Białowieskiej tarpany przetrwały aż do roku 1780 lub 1786 – zostały złapane i ulokowane w prywatnym zwierzyńcu Zamoyskich nieopodal Biłgoraja. Kiedy jednak w 1806 roku trzeba było zamknąć przybytek, przekazano je lokalnym rolnikom.

Piękno współczesnych koni…

Konik polski a tarpan.

Z koni dzikich i udomowionych powstała nowa rasa – konik polski. Nie ma jednak dowodów potwierdzających, że rasa ta jest genetycznie w znacznym stopniu inna od ras udomowionych. W związku z tym uważa się, że jego pokrewieństwo z tarpanem jest dalekie, a nawet wątpliwe.

Tarpan – koń czy … samochód.

Dziś dla wszystkich zapewne jest oczywiste, że tarpan to wymarły koń. Osoby pamiętające kartki na mięso w czasach PRL-u, wiedzą zaś, iż w latach 70-tych i 80-tych bardzo popularny był samochód marki Tarpan. Notabene produkowany aż do roku 1994 (później jako Honker).

Dzikość w sercu…

Szczegółowe dane i wymiary.

Tarpan (Equus gmelini)

  • Wysokość w kłębie: 110 – 145 cm
  • Masa: ok. 300 – 450 kg

Tarpan (dziki koń) – ciekawostki.

  • Słowo tarpan lub tarpani pochodzi z języków tureckich: kirgiskiego i kazachskiego, oznacza „dzikiego konia”. U Tatarów i Kozaków odróżnia się jednak konia dzikiego od zdziczałego – ten drugi określany jest słowami Takja lub Muzin .
  • Tarpany kasztanowate prawdopodobnie nigdy nie występowały na Syberii.
  • Konie te opisywał już w V wieku p.n.e. Herodot na obszarze dzisiejszej Ukrainy.
  • W XIX wieku Charles Hamilton Smith również opisywał tarpany. Wg niego konie te formowały wielkie stada i często pasły się obok koni udomowionych. Kolor czystej krwi tarpana określał jako brązowy, kremowy lub mysi.
  • Prof. Baltazar Hacquet de la Motte podziwiał tarpany w polskim ZOO w Zamościu w czasie wojny siedmioletniej. Opisywał je potem jako małe konie o czarniawym lub brązowym umaszczeniu, posiadające dużą, krótką głowę, puszysty ogon, grzywę i „brodę”.
  • Na świecie istnieje prawdopodobnie tylko jedno zdjęcie żywego tarpana – ogiera złapanego w 1866 roku i zakupionego przez rosyjskie ZOO mieszczące się w Moskwie. Nie ma jednak pewności, czy na zdjęciu widoczny jest „czysty” dziki koń, ponieważ miał wyjątkowo długą grzywę. Posiadał jednak ciemnoszare umaszczenie i pręgę na grzbiecie oraz kończynach. Zwierzę dożyło 21 lat, po jego śmierci hodowcy odcięli mu ogon.
  • Tarpany były bardzo ciekawymi zwierzętami nie tylko ze względu na dzikość, ale i umiejętności przetrwania genowego – udało im się utrzymać nawet po tysiącleciach krzyżowania z końmi udomowionymi. Jeszcze na początku XX wieku kilka osobników czystej krwi przemierzało równiny Eurazji.




DinoAnimals.pl

Poleć artykuł

Podobne Artykuły

Kot rosyjski niebieski, maltański
Najbardziej zagrożone gatunki ptaków – TOP10
Kot abisyński
Kot norweski leśny
Sroka zwyczajna (Pica pica)
Kot savannah – krzyżówka kota i serwala
Salamandry
Bielik madagaskarski (Haliaeetus vociferoides)
Delfiny słodkowodne (Platanistidae)
Kryl, szczętki (Euphausiacea)
Plankton (planktós) – błąkający się
Mysz domowa (Mus musculus)
Lew workowaty (Thylacoleo carnifex)
Sen zwierząt
Szczur (Rattus)
Niedźwiedź jaskiniowy (Ursus spelaeus)
Kaczki (Anatinae)
Niedźwiedź krótkopyski – największy niedźwiedź?
Owczarek szetlandzki
Płaszczki, płaszczkoształtne (Batoidea)
Foksterier szorstkowłosy

O Autorze

Redakcja DinoAnimals.pl

Wydawnictwo Dobre Ściągi - DobreSciagi.pl, DinoAnimals.pl, DinoAnimals.com, Zonka.pl

(7) Komentarze

  1. Maciej
    16 grudnia 2013 at 07:27

    Dlaczego nie daliście wczoraj artykułu?

    • Redakcja DinoAnimals.pl
      16 grudnia 2013 at 10:56

      To jest artykuł na który czekasz o mamutakach i wymaga dopracowania, a świąteczna gorączka odciągnęła nas nieco od codziennych obowiązków...:) ale dziś już będzie.

  2. Maciej
    16 grudnia 2013 at 11:49

    A o której godzinie?

  3. wiktor
    20 lutego 2014 at 14:42

    głaskałem konia skrzyżowanego z tarpanem

    • Grzegorz
      20 lutego 2014 at 14:59

      A skąd wiadomo, że był skrzyżowany z tarpanem?

      • wiktor
        22 lutego 2014 at 21:22

        dowiedziałem się od właściciela, poza tym był bardzo niski i wyglądał jak na rycinie

Napisz komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Zonka.pl - Strefa dla dziewczyn